آینده حرفه وکالت در عصر هوش مصنوعی به قلم مهسان ولی
مهسان ولی، دانشجو و پژوهشگر حوزه حقوق و قضاوت، با بررسی تأثیر تحولات فناورانه بر ساختار مشاغل حقوقی، معتقد است گسترش هوش مصنوعی می‌تواند آغازگر دوره‌ای تازه در حرفه وکالت باشد؛ دوره‌ای که در آن شیوه ارائه خدمات حقوقی، مهارت‌های موردنیاز و حتی جایگاه سنتی وکلا با تغییرات اساسی مواجه خواهد شد.
به باور وی، ورود فناوری‌های نوین به عرصه حقوق و قضاوت، دیگر صرفاً یک احتمال در آینده‌ای دور نیست، بلکه واقعیتی است که آثار آن به‌تدریج در فرایندهای حقوقی و قضایی نمایان می‌شود. امروزه ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی قادرند در مدت‌زمانی کوتاه، حجم گسترده‌ای از اطلاعات را پردازش کرده و در فعالیت‌هایی نظیر بررسی قوانین، تحلیل اسناد، تنظیم قراردادها، پژوهش حقوقی و تهیه پیش‌نویس لوایح به وکلا کمک کنند.
بااین‌حال، مهسان ولی تأکید دارد که افزایش توانایی فناوری در انجام امور حقوقی، لزوماً به معنای حذف نقش وکیل از نظام عدالت نیست. حرفه وکالت صرفاً مجموعه‌ای از فعالیت‌های فنی و مبتنی بر شناخت مواد قانونی محسوب نمی‌شود، بلکه ماهیتی انسانی، تحلیلی و مسئولیت‌محور دارد.
از نگاه این پژوهشگر حوزه حقوق و قضاوت، وکیل در جریان رسیدگی به پرونده‌ها علاوه بر تسلط بر قوانین و مقررات، باید توانایی شناخت شرایط خاص موکل، تحلیل ابعاد اجتماعی و انسانی اختلافات، ارزیابی ادله و انتخاب مناسب‌ترین راهبرد دفاعی را داشته باشد؛ وظایفی که نمی‌توان مسئولیت نهایی آن‌ها را به‌سادگی به سامانه‌های هوشمند واگذار کرد.
وی با اشاره به شرایط نظام حقوقی ایران معتقد است تنوع قوانین، اهمیت تفسیر مقررات، جایگاه رویه قضایی و ضرورت توجه به ویژگی‌های اختصاصی هر پرونده، ایجاب می‌کند که استفاده از هوش مصنوعی در خدمات وکالتی با دقت و نظارت تخصصی همراه باشد.
به اعتقاد ولی، یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌رو، احتمال اتکای بیش‌ازحد فعالان حقوقی به پاسخ‌های تولیدشده توسط سامانه‌های هوشمند است؛ زیرا سرعت پردازش اطلاعات، همواره به معنای صحت تحلیل حقوقی نیست و هرگونه اشتباه در استناد به قوانین یا ارزیابی مستندات می‌تواند آثار قابل‌توجهی بر حقوق اشخاص برجای بگذارد.
در همین راستا، حفظ محرمانگی اطلاعات موکلان، مسئولیت‌پذیری وکلا در قبال محتوای حقوقی تولیدشده و ضرورت راستی‌آزمایی نتایج ارائه‌شده توسط هوش مصنوعی، از موضوعاتی است که باید مورد توجه نهادهای حقوقی و حرفه‌ای قرار گیرد.
مهسان ولی همچنین بر ضرورت بازنگری در شیوه آموزش حقوق و کارآموزی وکالت تأکید کرده و معتقد است وکلای نسل آینده باید در کنار تسلط بر مبانی حقوقی، مهارت استفاده صحیح، هدفمند و انتقادی از فناوری‌های نوین را نیز فراگیرند.
از سوی دیگر، توسعه هوش مصنوعی می‌تواند فرصت‌هایی برای کاهش هزینه برخی خدمات حقوقی، تسریع در امور اداری و افزایش دسترسی شهروندان به اطلاعات حقوقی فراهم کند. بااین‌حال، تحقق این ظرفیت‌ها مستلزم ایجاد زیرساخت‌های قابل‌اعتماد، آموزش تخصصی و تدوین ضوابط روشن برای استفاده از فناوری در حرفه وکالت خواهد بود.
این پژوهشگر حوزه حقوق و قضاوت بر این باور است که در سال‌های آینده، ارزش حرفه‌ای وکیل بیش از گذشته به قدرت استدلال، مهارت مذاکره، تحلیل پرونده‌های پیچیده، شناخت حقوق شهروندان و توانایی اتخاذ تصمیمات مسئولانه وابسته خواهد شد.
بر همین اساس، آینده حرفه وکالت را نباید صرفاً از منظر رقابت انسان و ماشین بررسی کرد؛ بلکه باید آن را فرصتی برای بازتعریف جایگاه وکیل در نظام عدالت و ارتقای کیفیت خدمات حقوقی دانست.
مهسان ولی در پایان خاطرنشان می‌کند:
«آینده وکالت متعلق به تقابل انسان و فناوری نیست؛ بلکه متعلق به وکلایی است که بتوانند دانش حقوقی، قضاوت انسانی و ابزارهای هوشمند را در خدمت عدالت به کار گیرند.»
