ضرورت راه‌اندازی رصدخانه فناوری‌های قرآنی

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از وزارت علوم، محمدهادی زاهدی، مدیرکل فناوری اطلاعات و امنیت فضای مجازی وزارت علوم، در نخستین نشست کمیته فناوری‌های نوین و هوش‌مصنوعی کمیسیون توسعه پژوهش و آموزش عالی قرآنی، با قدردانی از شرکت کنندگان این نشست، با ارائه چارچوبی مفهومی برای فعالیت این کمیته، اظهار کرد: در این حوزه باید دو موضوع به‌صورت هم‌زمان مورد بررسی قرار گیرد؛ نخست بهره گیری از مفاهیم و علوم قرآنی برای توسعه مسئولانه هوش مصنوعی» و دوم «هوش مصنوعی برای توسعه مفاهیم، پژوهش‌ها و آموزش‌های قرآنی.

وی افزود: هوش مصنوعی باید به جامعه کمک کند تا معارف قرآنی در زندگی روزمره جاری و کاربردی شود؛ در مقابل، آموزه‌ها و مفاهیم قرآنی نیز باید در توسعه مسئولانه فناوری‌های هوش مصنوعی نقش‌آفرین باشند.

زاهدی با اشاره به ضرورت تدوین چشم‌انداز برای این کمیته، گفت: یکی از چشم‌اندازهای قابل طرح، تبدیل شدن کمیته به مرجع سیاست‌گذاری، پژوهش و نوآوری اخلاقی در حوزه تعامل قرآن، هوش مصنوعی و فناوری‌های نوظهور است.

وی بیان کرد: این مسیر باید با هدف بهره‌گیری از فناوری برای تعالی انسان و جامعه، ارائه الگویی مطلوب از زندگی ایرانی ـ اسلامی و در عین حال، توسعه مسئولانه فناوری دنبال شود.

زاهدی، ادامه داد: در این چارچوب باید به دو پرسش اساسی پاسخ داد؛ نخست اینکه هوش مصنوعی و فناوری‌های نوظهور چگونه می‌توانند مفاهیم و آموزه‌های دینی را قابل فهم، قابل آموزش و کاربردی کنند و دوم اینکه آموزه‌های قرآنی و مبانی اسلامی چگونه می‌توانند در اخلاق، حکمرانی و طراحی مسئولانه هوش مصنوعی اثرگذار باشند.

ضرورت تدوین نقشه راه قرآن، هوش مصنوعی و فناوری

وی تدوین نقشه راه «قرآن، هوش مصنوعی و فناوری» را نخستین مأموریت پیشنهادی این کمیته دانست و گفت: این نقشه راه باید اولویت‌های پژوهشی، فناوری‌های مورد نیاز، کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه قرآن و زندگی اجتماعی، ملاحظات اخلاقی و حقوقی، نهادهای مسئول اجرا و شاخص‌های ارزیابی اثربخشی فعالیت‌ها را مشخص کند.

مدیرکل فناوری اطلاعات وزارت علوم، تصریح کرد: مأموریت‌های درج‌شده در آیین‌نامه کمیته نیز می‌تواند با این رویکرد تدوین شود تا زمینه تعریف و اجرای پروژه‌های ملی فراهم آید.

تدوین الگوی ایرانی ـ اسلامی برای توسعه مسئولانه هوش مصنوعی

زاهدی یکی از پروژه‌های محوری پیشنهادی را تدوین چارچوب و الگوی ایرانی ـ اسلامی توسعه مسئولانه هوش مصنوعی عنوان کرد و افزود: هوش مصنوعی با سرعت در حال پیشرفت است و مدل‌های زبانی بزرگ و چند وجهی نیز به‌طور مستمر توسعه می‌یابند؛ اما نسل بعدی این فناوری‌ها بیش از پردازش متن و محتوا، به درک مفاهیم نیاز دارد.

وی با بیان اینکه معارف قرآنی از غنی‌ترین منابع مفهومی برای این حوزه هستند، اظهار کرد: در تدوین الگوی ایرانی ـ اسلامی توسعه هوش مصنوعی باید به مباحث انسان‌شناختی همچون کرامت انسانی، اختیار، مسئولیت‌پذیری، فطرت و تعالی انسان توجه شود.

مدیرکل فناوری اطلاعات وزارت علوم گفت: اصولی مانند صداقت، امانت‌داری، عدالت، پاسخگویی، صیانت از حریم خصوصی و حفاظت از داده‌ها نیز باید در طراحی و توسعه سامانه‌های هوش مصنوعی لحاظ شود.

وی ادامه داد: در حوزه حکمرانی هوش مصنوعی نیز موضوعاتی نظیر نظارت انسانی، تعیین مسئولیت‌های حقوقی و ایجاد سازوکارهای پاسخگویی اهمیت دارد؛ زیرا این مباحث باید در نهایت به ادبیاتی قابل استفاده در زندگی روزمره و نظام آموزشی تبدیل شود.

تشکیل پایگاه داده یکپارچه علوم قرآنی و اسلامی

رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران با اشاره به نقش داده در توسعه مدل‌های هوش مصنوعی گفت: مدل‌های هوش مصنوعی بر پایه داده‌ها شکل می‌گیرند؛ از این رو، ایجاد مجموعه‌داده‌های یکپارچه در حوزه علوم قرآنی و اسلامی ضرورتی جدی است.

وی افزود: تاکنون نرم‌افزارها، بانک‌های اطلاعاتی و فعالیت‌های ارزشمندی در این زمینه انجام شده است، اما این ظرفیت‌ها باید در کنار یکدیگر قرار گیرند و به یکپارچگی برسند.

زاهدی بیان کرد: این داده‌ها می‌تواند شامل ترجمه‌های مختلف قرآن، تفاسیر، احادیث و دیگر منابع مرتبط باشد تا امکان استخراج و تحلیل روابط معنایی و مفهومی میان آنها فراهم شود.

راه‌اندازی رصدخانه فناوری قرآن

وی راه‌اندازی «رصدخانه فناوری قرآن» را از دیگر پیشنهادهای خود برشمرد و گفت: افراد و مجموعه‌های مختلفی در کشور به‌صورت مستقل در این عرصه فعالیت کرده‌اند و نخستین گام، شناسایی این فعالیت‌ها است.

رئیس انجمن هوش مصنوعی ایران افزود: باید مشخص شود کدام افراد، چه دانشگاه‌ها، شرکت‌ها و نهادهایی در حوزه فناوری‌های قرآنی و هوش مصنوعی فعالیت دارند و چه محصول‌ها، پژوهش‌ها و زیرساخت‌هایی تاکنون ایجاد شده است.

زاهدی خاطرنشان کرد: فعالیت‌هایی که به سطح مناسبی از بلوغ رسیده‌اند، باید مورد حمایت قرار گیرند تا توسعه این حوزه به‌صورت هدفمند دنبال شود.

طراحی شاخص آمادگی هوش مصنوعی قرآنی

وی با تأکید بر ضرورت تعریف شاخص‌های ارزیابی در این حوزه، اظهار کرد: در جهان شاخص‌هایی برای سنجش آمادگی دولت‌ها، سرمایه‌گذاری‌ها و جوامع در حوزه هوش مصنوعی وجود دارد؛ در حوزه قرآنی نیز باید شاخص آمادگی هوش مصنوعی قرآنی طراحی شود. زاهدی افزود: این شاخص‌ها باید میزان تربیت نیروی انسانی میان‌رشته‌ای، آمادگی دانشگاه‌ها، تعداد پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، پژوهش‌های اخلاق‌مدار و میزان استفاده از مفاهیم دینی، ملی و مذهبی در توسعه هوش مصنوعی را ارزیابی کنند.

رئیس انجمن هوش مصنوعی ایران ایجاد شبکه دانشگاهی و نخبگانی را از دیگر مأموریت‌های ضروری کمیته دانست و گفت: پژوهشگران حوزه‌های علوم قرآنی، علوم انسانی، علوم دینی و هوش مصنوعی باید در قالب یک شبکه علمی با یکدیگر ارتباط و هم‌افزایی داشته باشند.

وی ادامه داد: شکل‌گیری گراف دانش و شبکه نخبگانی، امکان شناسایی پژوهشگران و فعالیت‌های انجام‌شده در موضوعات میان‌رشته‌ای، از جمله استفاده از سیستم‌های هوشمند در مطالعات حدیثی و اعتبارسنجی اسناد، را فراهم می‌کند.

پیشنهاد ایجاد نشان اعتماد برای هوش‌مصنوعی

زاهدی با اشاره به تجربه نشان «حلال» در صنایع غذایی، گفت: همان‌گونه که نشان حلال به مصرف‌کنندگان اطمینان می‌دهد محصولی با ضوابط مشخص تولید شده است، می‌توان برای محصولات هوش مصنوعی نیز یک نشان اعتماد با رویکردهای انسان محور تعریف کرد.

وی افزود: چنین نشانی می‌تواند معیارهای اخلاقی، انسانی و اسلامی را در طراحی و ارائه محصولات هوش مصنوعی مورد توجه قرار دهد و اعتماد کاربران را افزایش دهد.

تدوین برنامه ملی سواد هوش مصنوعی با رویکرد قرآنی

رئیس انجمن هوش مصنوعی ایران، طراحی برنامه ملی سواد هوش مصنوعی با رویکرد قرآنی و انسانی را نیز ضروری دانست و اظهار کرد: این برنامه باید برای گروه‌های مختلف از جمله دانشجویان، معلمان و مربیان قرآن، استادان حوزه و دانشگاه طراحی شود.

وی پیشنهاد کرد: ایجاد کرسی‌های علمی میان‌رشته‌ای در موضوعاتی مانند «هوش مصنوعی و انسان‌شناسی»، «هوش مصنوعی و اخلاق اسلامی»، «هوش مصنوعی و خانواده» و «هوش مصنوعی و مدل‌های زبانی بزرگ» در دستور کار قرار گیرد.

حمایت هدفمند از شرکت‌های فعال و فناور در حوزه علوم قرآنی

زاهدی با تأکید بر لزوم حمایت از شرکت‌ها و مجموعه‌های فناور فعال در این حوزه گفت: شماری از شرکت‌ها فعالیت‌های ارزشمندی در توسعه محصولات مرتبط با علوم انسانی و قرآنی انجام داده‌اند؛ بنابراین باید زمینه حمایت هدفمند از این زیست‌بوم فراهم شود.

وی افزود: بهره‌گیری از ظرفیت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، ستاد فناوری‌های نرم و هویت ساز، مراکز رشد و شرکت‌های دانش‌بنیان می‌تواند به تقویت تولید محصولات فناورانه در حوزه قرآن و هوش مصنوعی کمک کند.

تعریف پروژه‌های شاخص در نخستین گام

زاهدی با اشاره به ضرورت تعیین پروژه‌های شاخص برای آغاز فعالیت کمیته، گفت: لازم است اهداف، زیرساخت‌ها و خروجی‌های قابل حصول فعالیت‌های کمیته در یک بازه دوساله مشخص شود.

وی افزود: در شش‌ماهه نخست، مرحله شناخت و رصد ظرفیت‌ها باید انجام شود؛ از جمله باید تعداد پایان‌نامه‌ها، دانشگاه‌های فعال، استادان، محصولات فناورانه، شرکت‌های دانش‌بنیان، اسناد و سیاست‌های ملی و همکاری‌های بین‌المللی موجود در این حوزه شناسایی شود.

مدیرکل فناوری اطلاعات وزارت علوم خاطرنشان کرد: پس از تکمیل مرحله شناخت، می‌توان برنامه‌ای دقیق، عمیق و بلندمدت برای توسعه هوش مصنوعی در مطالعات و فعالیت‌های قرآنی طراحی و اجرا کرد.